Tôi vẫn nhớ cảm giác kỳ lạ vào một đêm rất bình thường.
Mở điện thoại lên, theo thói quen bấm vào một cái bookmark cũ. Một web truyện mà tôi đã dùng từ thời còn học cấp ba, cái thời vừa ăn mì tôm vừa cày xuyên đêm mấy bộ shounen dài cả nghìn chương. Ngón tay gần như bấm theo phản xạ. Không cần nghĩ.
Rồi màn hình hiện ra:
“404 Not Found.”
Chỉ còn một khoảng trắng lạnh ngắt.
Nếu bạn đã đọc manga/manhwa đủ lâu, chắc bạn hiểu cảm giác đó.
Cảm giác nhìn những cái tên từng tưởng là “bất tử” như NetTruyen, những page dịch khổng lồ trên Facebook, những nhóm scan nổi tiếng từng leak chap nhanh hơn cả raw Nhật… lần lượt im lặng. Có nơi đóng cửa thật. Có nơi giả chết. Có nơi xóa sạch dấu vết chỉ sau một đêm.
Và khoảnh khắc đó, tôi nghĩ nhiều người mới chịu thừa nhận một điều:
Kỷ nguyên “đọc truyện chùa” thực sự đang kết thúc.
Cái thời:
- mở web lên là có truyện,
- không quảng cáo thì cũng có mirror khác,
- drop nhóm này thì nhóm khác nhảy vào dịch tiếp,
- thiếu gì cũng được, miễn có chap để đọc…
… có lẽ đã qua rồi.
Điều buồn cười là các nhóm dịch thật ra không biến mất hoàn toàn.
Họ chỉ… chui xuống sâu hơn.
Internet từng là một cái quảng trường mở. Bây giờ fandom truyện tranh bắt đầu giống mấy quán bar underground hơn: muốn vào phải có “người quen”, phải biết pass, phải biết tìm đúng cộng đồng.
Với mấy đứa “lão làng” từng lăn lộn qua đủ forum, blogspot, Wordpress từ thời đầu scanlation, chuyện này còn lần mò được.
Nhưng với độc giả phổ thông?
Gần như chịu chết.
Và đó mới là thứ khiến tôi thấy tiếc nhất.
Không phải chuyện mất web đọc truyện.
Mà là cảm giác cộng đồng đang bị xé nhỏ.
Ngày xưa, một chap mới của One Piece hay Attack on Titan vừa lên là cả Internet Việt như lên cơn sốt.
Bây giờ?
Tất nhiên, mặt đau nhất vẫn là chuyện tiếp cận.
Học sinh, sinh viên — những người gần như nuôi cả cộng đồng manga/anime suốt nhiều năm — giờ là nhóm bị ảnh hưởng rõ nhất.
Và khi các web lậu sụp xuống, rất nhiều bộ truyện kén người đọc gần như biến mất theo.
Ngày xưa, vẫn có những nhóm dịch làm vì đam mê. Thức tới 3 giờ sáng chỉ để typeset cho kịp chap mới.
Bây giờ?
Nhiều nhóm chọn… drop.
Vĩnh viễn.
Nhưng rồi, càng lớn, tôi càng khó giữ được kiểu suy nghĩ “truyện trên mạng thì phải miễn phí”.
Bởi nói đi cũng phải nói lại:
Chúng ta đã quen với việc tiêu thụ chất xám miễn phí quá lâu.
Quen đến mức xem nó là điều hiển nhiên.
Một họa sĩ mất cả tuần để vẽ một chapter.
Một tác giả đánh đổi sức khỏe, giấc ngủ, thậm chí cuộc đời để giữ deadline.
Còn fandom thì đôi khi chỉ cần:
- một bản leak,
- một bản scan,
- vài cái click…
… là toàn bộ công sức đó bị ném lên Internet miễn phí trong vài tiếng.
Nếu nhìn bằng lý trí, đợt siết bản quyền này là thứ sớm muộn cũng phải tới.
Và đau thật, nhưng nó cần thiết.
Khi truyện lậu giảm bớt đất sống, những đơn vị phát hành chính thống ở Việt Nam như Nhà xuất bản Kim Đồng, IPM hay Nhà xuất bản Trẻ mới dám mạnh tay mua license hơn.
Đó là lý do vài năm gần đây chúng ta bắt đầu thấy:
- boxset đẹp,
- manga bản quyền ra nhanh hơn,
- nhiều siêu phẩm từng “không tưởng” được mang về Việt Nam.
Cái giá của sự văn minh đôi khi chính là phải từ bỏ cảm giác tiện lợi miễn phí trước đây.
May là mọi thứ chưa tối hẳn.
Internet vẫn còn vài “ánh đèn” cho những người mê truyện nhưng ví tiền không quá dày.
Ví dụ như MANGA Plus by Shueisha.
Thành thật mà nói, nhiều người Việt vẫn chưa đánh giá đúng nền tảng này.
Bạn có thể đọc miễn phí chap mới của:
- Jujutsu Kaisen
- Spy × Family
- One Piece
… gần như cùng lúc với Nhật.
Mấy nền tảng này hiểu rất rõ fandom nghèo nhưng nghiện truyện nên họ tạo ra cơ chế kiểu:
- “Wait Until Free”
- mở khóa theo ngày,
- xem quảng cáo để đọc chap.
Không hoàn hảo. Nhưng ít nhất nó cho người đọc một con đường hợp pháp mà không phải trả quá nhiều tiền.
Ở Việt Nam cũng bắt đầu có những lựa chọn như:
Chưa thể thay thế hoàn toàn “thiên đường scanlation” ngày xưa, nhưng ít nhất nó cho thấy thị trường đang cố trưởng thành hơn.
Có lẽ rồi chúng ta sẽ phải tập quen với một thời đại mới.
Một thời đại mà:
- không phải bộ nào cũng đọc free được,
- không còn chuyện “full chap trong một đêm”,
- và fandom sẽ nhỏ lại, yên tĩnh hơn.
Buồn không?
Có.
Tôi vẫn nhớ cảm giác refresh web lúc nửa đêm để đợi chap leak mới. Vẫn nhớ những comment mất não dưới mỗi chapter. Vẫn nhớ thời Internet truyện tranh hỗn loạn nhưng vui kinh khủng.
Nhưng có lẽ đã đến lúc phải thay đổi thật rồi.
Có thể chúng ta sẽ đọc ít đi.
Nhưng hy vọng rằng:
chúng ta sẽ đọc tử tế hơn.
Để những người đã thức trắng đêm vẽ nên các thế giới đó… còn lý do để tiếp tục cầm bút.
Bộ truyện bạn đang theo dõi dở dang có bị ảnh hưởng bởi đợt quét bản quyền này không?
